س 2109 : ما قصد داريم كه يك مركز بهداشتى در قسمتى از زمين بائرى كه در جوار يكى از قبرستانهاست بسازيم ، ولى بعضى از اهالى ادّعا مىكنند كه اين مكان جزئى از قبرستان است و براى مسئولين تشخيص اينكه زمين مذكور قبرستان هست يا خير مشكل شده و بعضى از سالمندان آن منطقه شهادت مىدهند كه در آن زمينى كه عدّه‌اى مدعى وجود قبر در آن هستند ، قبرى وجود نداشته است ، البتّه هر دو گروه شهادت مىدهند كه در اطراف زمينى كه براى ساخت مركز بهداشتى در نظر گرفته شده قبر وجود دارد ، تكليف ما چيست ؟ ج : تا زمانى كه احراز نشود آن زمين وقف براى دفن اموات مسلمانان است و زمين مزبور از مكانهاى عمومى مورد نياز اهالى در مناسبتها نباشد و ساخت مركز بهداشتى در آن هم مستلزم نبش قبر و هتك حرمت قبور مؤمنين نباشد ، ايجاد آن مركز در زمين مزبور اشكال ندارد و در غير اين صورت جايز نيست . س 2110 : آيا جايز است قسمتى از قبرستان كه هنوز مرده‌اى در آن دفن نشده و خود قبرستان هم وسيع است و كيفيت وقف آن هم بطور دقيق معلوم نيست ، براى استفاده در مصالح عمومى مانند ساخت مسجد يا مراكز بهداشتى براى فرزندان منطقه اجاره داده شود . به اين شرط كه پول اجاره به نفع خود قبرستان استفاده شود ؟ ( قابل ذكر است كه اين منطقه به علت عدم وجود زمين خالى براى ساخت مراكز خدماتى در آن ، نياز به اين قبيل خدمات دارد . ) ج : اگر زمين به صورت وقف انتفاع براى خصوص دفن اموات در آن وقف شده باشد ، اجاره دادن و استفاده از آن براى ساخت مسجد يا مركز بهداشتى يا غيره در آن جايز نيست ، ولى اگر از قرائن ثابت نشود كه آن زمين براى دفن اموات وقف شده و از مكانهاى عمومى و مورد نياز منطقه براى استفاده اهالى جهت دفن اموات و مانند آن نباشد و خالى از قبر هم باشد و مالك خاصى هم براى آن شناخته نشود ، در اين صورت انتفاع از آن در مصلحتى از مصالح عمومى اهالى منطقه اشكال ندارد . س 2111 : وزارت نيرو در نظر دارد چند سد آبى و توليد كننده برق بسازد كه از جمله آنها سدّى در مسير رود كارون براى ايجاد نيروگاه برق است ، تأسيسات اوليه طرح ، ايجاد شده و هزينه هاى آن هم تأمين شده است ولى در مركز منطقه طرح ، يك قبرستان قديمى وجود دارد كه قبرهاى نسبتاً قديمى و قبرهاى جديد در آن وجود دارد و اجراى طرح هم متوقف بر تخريب اين قبور است ، حكم اين مسئله چيست ؟ ج : تخريب قبور قديمى كه جسدهاى موجود در آنها تبديل به خاك شده‌اند اشكال ندارد ، ولى تخريب و نبش قبور غير مندرس و آشكار كردن جسدهايى كه هنوز تبديل به خاك نشده‌اند ، جايز نيست ، البتّه اگر اجراى طرحهاى توليد برق در آن مكان ضرورت اقتصادى و اجتماعى داشته باشد بطورى كه چاره‌اى جز اجراى آنها نباشد و انتقال از آن مكان به مكان ديگر يا انحراف از قبرستان ، كار سخت و مشكل و يا طاقت فرسايى باشد ، ايجاد سدّ در آن مكان اشكال ندارد ، ولى واجب است قبرهايى كه تبديل به خاك نشده‌اند با پرهيز از تحقق نبش قبر به مكان ديگرى انتقال داده شوند هر چند با كندن خاك موجود در اطراف قبر